O czepkach siatczanych słów kilka

Ostatnio na naszym profilu na Facebooku wywiązała się krótka i ciekawa dyskusja o technice siatkowej etc. Przypomniała mi ona o tym, że szukając materiałów o pasach siatczanych natknąłem się na informacje o czepkach siatczanych. Stąd dzisiejszy wpis.

Istnieje bardzo dobry artykuł opisujący czepki siatczane, sposoby wykonania i wzornictwo czepków ludowych. Jest to artykuł Olgi Mulkiewicz "Koronki siatkowe w Kańczudze". Artykuł pochodzi z czasopisma Polska Sztuka Ludowa t.12 (1958) z. 3, s. 169-174. Można go pobrać pod tym adresem:

http://cyfrowaetnografia.pl/dlibra/docmetadata?id=3875&from=publication&tab=1

Artykuł skupia się na zachowanych etnograficznych egzemplarzach z końca XIX i początku XX w, jednak dowiadujemy się z niego, że czepki siatczane znane były też wcześniej – również w XVI-XVII w. W inwentarzu mieszczek przemyskich z 1558 r. mamy zapis: „czepczów syathczanych dwa”. Podobnie za siatczane należy uznać czepce superfinowe o których wspomina inwentarz sklepowy z Brzozowa z 1763 r. 

Czepki siatczane znamy też z sąsiednich terenów. W Rosji czepki tego typu zwane były volosnik (волосник) i popularne w XVI-XVIII w. Zachowało się kilka takich czepków siatczanych wykonanych z jedwabiu i złotych lub srebrnych nici. Czepki te należały pierwotnie do caryc rosyjskich. Poniżej kilka przykładów.

Czepki te okrywały włosy. Dopiero na nie zakładano kolejne nakrycia - chusty, czapki itp. (trzeba zaznaczyć, że zwyczaj wymagał od mężatek okrywania włosów, panny z kolei nosiły je rozpuszczone i często ozdobione wiankami etc.). 

Czepki siatczane z XVII w znane są również z Węgier. Peter Collingwood w Techniques of sprang pisze o 3 takich czepkach pochodzących z Siedmiogrodu, wykonanych z jedwabnej i złotej nici i przekazanych przed wojną do austriackiego muzeum (prawdopodobnie chodzi o Volkskundemuseum, ale nie udało mi się ich odnaleźć). 

Widzimy zatem, że w XVII w czepki siatczane były znane. Wiemy też, że w XIX-XX w takie czepki wykonywano na wsiach. Pytanie które się rodzi to czy poza czepkami jedwabnymi, noszonymi przez mieszczki czy szlachtę, technika siatkowa używana była na wsiach. Ciężko odpowiedzieć na nie z całą pewnością. Nie mamy dobrych opisów które by to potwierdzały, mamy jednak kilka poszlak. 

Po pierwsze mamy wzmiankę w Historia de Gentibus Septentrionalibus Olausa Magnusa z 1555 r. Chwali on zręczność kobiet skandynawskich i umiejętności ręcznych robótek, które oprócz tkania zajmują się też „opere retario quod spraangning vocant”, robotą siatkową którą nazywają spraangning. Widzimy zatem, że w Skandynawii w XVI i XVII w sprang, czy też technika siatkowa była powszechnie znana na wsiach i używana do robienia elementów ubioru. Z dużą dozą prawdopodobieństwa możemy założyć, że nie chodzi tu o jedwabne, przetykane złotem przedmioty ;). Z 1578 r mamy testament Pedera Oxe z Gissefeld (Dania), który wymienia parę pończoch siatczanych i jakąś tkaninę siatkową. Pończochy, które mogą być siatczane widzimy na ilustracji Honaka z końca XVII/początku XVIII w. Co ciekawe w tej samej książce odnajdziemy ilustrację chłopki z Norymbergi u której na głowie widać fragment być może siatczanego czepka:

Na koniec u Lepnera w opisach ubiorów Litewskich znajdujemy następującą wzmiankę:

Tu w Ragnitchen [dystrykt, którego stolicą było Ragnit – obecnie Nieman, Ragneta] kobiety noszą wyrobione [gestrickt - obecnie to znaczy robione na drutach lub szydełku] czepki [lub kaptury – Hauben] umocowane na haczyku [lub obręczy], które nazywają Kieka lub Zabszius [nie udało mi się tych słów w litewskim odnaleźć; prawdopodobnie zapis się zmienił], i są one wyrobione [gewirkt – znów może znaczyć robienie na drutach] lub raczej wyszyte; nad tymi filigranowymi [löcherdichte] czepkami noszą one małe welony, czasami szeroko wyrobione i barwione szafranem, których jednak tylko młode kobiety do swojej ozdoby używają.*

Widzimy więc, że litewskie chłopki nosiły jakiś rodzaj czepków, być może rozpostarte na obręczy, lub też zapinane na haczyk. Czepki te mają być filigranowe – dosł. löcherdichte – pełne dziur. Pasuje to do czepków wykonanych w technice siatkowej, które również są „zdobione dziurami”. Użycie słowa wyszyte może oznaczać jednak ze chodzi o czepki robione na drutach lub szydełku (w niemieckim szydełko to Nadel czyli igła), może jednak odnosić się do ozdobnej opaski, którą znamy z czepków rosyjskich i która była ozdobnie wyszywana. Tekst jest niejasny, ale jedno jest pewne - chłopki litewskie potrafiły wykonać i nosić całkiem skomplikowane ozdoby głowy.

Jeżeli znajdę kolejne informacje wrócę jeszcze do tematu czepków. 

Rafał Szwelicki

* Jak zwykle podaję tekst w oryginale – chętni mogą sami się z nim zmierzyć:

Hier im Ragnitschen tragen die Weiber gestrickte Hauben über einen Bügel gebunden, welche sie Kieka oder Zabszius nennen, und gewirkt oder vielmehr aufgenäht sind, uber diese löcherdichte Haube tragen sie einen schmalen Schleier, der bisweilen weitläufig gewirken und Safran Farbe ist, welcher Art nur die junge Weiber sich zu ihren Schmuck gebrauchen.

EDYCJA

Udało mi się odnaleźć informację, że jednym z elementów ludowego stroju litewskiego jest czepek siatczany nazywany Kykai  Czepki te wykonywane były tradycyjnie techniką siatkową, a od XIX w także szydełkiem czy haftem na tkaninie. Tym samym wszystkie elementy zaczynają do siebie pasować (podobieństwo nazw Kieka i Kykai, technika siatkowa i słowo "löcherdichte" którym Lepner określa czepki) i można uznać, że na Litwie w XVII w, tak samo jak w Rosji, czepek siatczany był zwyczajowym nakryciem głowy zamężnej kobiety.