Kaletka hajduka

Witajcie. Debiutuję dzisiaj na blogu wpisem, w którym postaram się opisać próbę rekonstrukcji kaletki hajduka, przedstawionej na kołtrynie z Nowego Sącza. O samej kołtrynie możecie przeczytać tutaj.

Samo przedstawienie jest na tyle schematyczne, że dla celów rekonstrukcji, musiałem posiłkować się innymi przedstawieniami i zabytkami kaletek, dla określenia wyglądu i konstrukcji poszczególnych elementów.

Pierwszym zadaniem było określenie kształtu i konstrukcji kaletki. Ten przyjąłem od razu jako trapezoidalną kieszeń z klapką wycinaną w trzy półkoliste zęby. Tył i klapę wyciąłem z jednego kawałka skóry, z pominięciem szlufek. Taka konstrukcja odróżnia kaletki „wschodnie” (jak np. te znalezione pod Beresteczkiem) od kaletek typu „girdle bag”, gdzie szlufka stanowi połączenie tyłu i klapy. Przód kieszeni stanowi doszyty drugi trapez. Na kołtrynie widzimy pionowe paski na przodzie kieszeni. Przyjąłem, że są to ślady po zakładkach zastosowanych w celu zwiększeniu pojemności. Do tyłu kaletki doszyłem osobno szlufki na tyle długie, by gotowa torba wisiała znacznie niżej niż pas. Nie jest to patent wyjątkowy. Widać go np. na poniższych przedstawieniach:

Jeszcze dłuższe szlufki, czy może już pas, widać na przedstawieniu Kuruca (czyli podobne datowanie i lokalizacja jak kołytryna). Tą kaletkę też miałem przyjemność szyć.  Wszystkie krawędzie kaletki obszyłem lamówką w kontrastującym kolorze, zarówno dla estetyki jak i dla zwiększenia wytrzymałości gotowej torby.

Odrębną kwestię stanowiło ustalenie zdobień. Na kołytrynie widzimy trzy kółka na klapie, niemożliwe do zidentyfikowania. Miałem na ten temat kilka teorii: wzór tłoczony, rezany i podszyty (jak kaletki z Beresteczka), wzór naszyty lub aplikacja metalowa. Podobne kółka widzimy na grafice chłopa z dzieła Rozmowy ktore myal Krol Salomon mądry z Marchołtem z XVI w:

Zdecydowałem się na ekstremalną wersję aplikacji metalowych. Zainspirowany opisami zbójników z Simplicissimusa Węgierskiego, postanowiłem obwiesić kaletkę monetami. Na serwisach aukcyjnych można znaleźć oryginalne monety, które pełniły funkcję ozdób i są już przewiercone. Tym samym kaletka została udekorowana trzema srebrnymi groszami z czasów Zygmunta III Wazy (wybitych w latach 1606, 1610 i 1614). A tutaj wspomniany opis:

Wszyscy trzej hetmani nosili węgierskie filcowe kapelusiki w dwa rzędy wybijane dukatami, podczas gdy z przodu i z tyłu kapelusika zwisały ku ozdobie stare angielskie rosenoble [angielskie złote monety bite w latach 1464-70]. Na długich wąsiskach Beyhusa ponadto zwisały dwa rosenoble, a końce wąsów z owymi złotymi monetami założone były z każdej strony za ucho.

Pozostałe na klapie miejsce uzupełniłem tłoczonymi wzorami zaczerpniętymi z XVII-to wiecznych cieszynek produkowanych specjalnie dla górali, zdobionych tak aby utrafić w ich gusta. Dla ciekawostki dodam, że motyw np. gwiazdy wirowej czy sekwecji łuków i gwiazdek jest do dzisiaj powszechnie stosowany w góralskich wyrobach z metalu. Podobne zdobienia w formie łuków widać na pokazanej wyżej rycinie.

Gotowa kaletka prezentuje się tak:

Teraz czeka, aż właściciel ruszy na zbój i nabije ją dukatami.

Adam Ledwoń

Pasy i rzeczy przy pasie cz. 2

Przed wami druga część artykułu o pasach. W poprzedniej omówiłem ogólny podział i charakterystykę pasów litewskich i krakowskich. Czas na kolejne rejony.

Ukraina

Pod tym mianem będę rozumiał obszar dzisiejszej Ukrainy. Należy zauważyć że nie koniecznie będzie to mieć wiele wspólnego z XVII wiecznym pojęciem Ukrainy, które obejmowało tylko ziemie nad Dnieprem (województwa kijowskie, Racławskie i czernihowskie). Zapewne należałoby wydzielić tereny województwa ruskiego (okolice Lwowa), czy  pokucie z uwagi na różnice kulturowe, ale na razie nie mam wystarczającej ilości materiału by to zrobić.

Kitowicz tak opisuje pasy noszone na Ukrainie:

Pas na sukni albo na koszuli pod suknią wełniany domowej roboty, najczęściej z czerwonej wełny.

Opis dość dobrze pasuje do ludowych pasów z terenu Podola. Pasy te (do dziś obecne w ubiorze ludowym) znajdujemy na przedstawieniach z XIX w. Zachowały się również w formie zabytków np. takich jak pas Maurycego Drużbackiego:

http://etnomuzeum.eu/Obiekty,300_pas_siatkowy.html

Wiemy, że w XVII wieku pasy siatkowe były popularne wśród mieszczan i szlachty. Kiedy jednak przeszły do ubioru chłopskiego? Wydaje się że dość wcześnie. Poniżej fragment grafiki z 1703 r, oraz rekonstrukcja wełnianego pasa siatkowego wykonana przez mnie:

Mój pas posiada wzorki – pasy ludowe były najczęściej gładkie, lub w proste paski. Chciałem po prostu wypróbować różne techniki wykonywania wzorków. Nie wiemy zresztą czy pierwotnie pasy chłopskie czy kozackie nie były też wzorzyste, tak jak pasy szlacheckie.

Oprócz źródeł pisanych dla terenu Ukrainy mamy świetne źródło archeologiczne, jakim są znaleziska z pola bitwy pod Beresteczkiem. Udało się odnaleźć wiele klamer, a także kilka skórzanych pasów. 

Na początek warto omówić klamry. Były one żelazne, prostokątne lub D-kształtne:

  

Właśnie takie, proste, kute klamry wydają się być najodpowiedniejsze do pasów chłopskich. Tego typu klamry mogły być łatwo wykonywane przez wiejskich kowali, w przeciwieństwie do klamer mosiężnych, które wymagały znajomości odlewnictwa, posiadania tygli a także zakupu odpowiedniego materiału.

Na polu bitwy pod Beresteczkiem odnaleziono również skórzane elementy pasów. Jest to o tyle ciekawe iż umożliwia zapoznanie się ze zdobnictwem, i technikami wykonania pasów. Poniżej tablica pokazująca zachowane pasy, a także rekonstrukcję jednego z nich wykonaną przez Adama Ledwonia:

Zdobnictwo pasów przypomina formy znane nam z tradycyjnych haftów z rejonu Podola. Podobne wzory znajdujemy też w Rumunii czy na Węgrzech – wszędzie tam gdzie spotykamy się z osadnictwem wołoskim. Oczywiście każdy z tych regionów różni się trochę od pozostałych. Tym niemniej pasy te możemy przypisać raczej miejscowym, a nie kozakom z terenów Ukrainy historycznej. 

Na tym kończę omówienie chłopskich pasów. Oba wpisy w żaden sposób nie wyczerpują tematu i zapewne rozwiniemy go w przyszłości. Warto tylko postawić na koniec kilka wniosków dla rekonstrukcji. Po pierwsze w miarę uniwersalny wydaje się być prosty pas ze skóry o szerokości ok. 30-40 cm, z żelazną, kwadratową lub D-kształtną klamrą i pozbawiony ozdób. Do pasa warto przytroczyć nożyk, a także kaletkę lub sakiewkę. 

Używanie okuć, metalowych kółek czy wzorów jest już dość charakterystyczne dla konkretnych rejonów, trzeba zatem z tym uważać. Pas spod Beresteczka będzie całkiem dobrze pasował zbójnikowi karpackiemu (jako, że to była kultura w dużej mierze wołoska) ale nie konicznie będzie odpowiedni dla hajduka spod Warszawy czy też Gdańska. 

Na koniec dwa przykłady pasów autorstwa Adama Ledwonia. Pierwszy to pas ze wzorami huculskimi, zaczerpniętymi z XVII wiecznej prochownicy. Tego typu pas będzie odpowiedni np. dla pasterza z Karpat, drugi to uniwersalny, prosty pas odpowiedni dla każdego chłopa.

Rafał Szwelicki

Pasy i rzeczy przy pasie cz. 1

Witajcie. Przedstawiam kolejny wpis – tym razem o pasach. Wpis ten dopełnia nam obraz chłopa.

Dorzucając do opisanego na blogu ubioru podstawowego:

Podstawowyw ubiór dla chłopa - link

Sukmanę, czapkę i pas otrzymamy pełny strój chłopski na wiosnę lub jesień (latem nie noszono sukman, a zimą zakładano dodatkowo wełniane spodnie i czasem kożuch).  

Moszyński dzieli pasy na materiałowe (tkane lub plecione sprangiem) oraz skórzane. Zauważa też, że tam gdzie w ubiorze występują obie odmiany słowem „pas” określa się te z tkaniny, natomiast skórzane mają odmienne nazwy – rzemień, trzos, papruha (popręga) itp. Oczywiście od każdej reguły znajdą się wyjątki, ale zbieżność jest na tyle powszechna, że etnografowie uważają, że pasy dawnych Słowian były materiałowe, a dopiero później wykształciły się regionalne formy pasów skórzanych.  

Przyglądając się pasom zauważyłem spory regionalizm. Trudno mówić o jakichś wspólnych modelach – każdy region miał swoją modę. Niestety na razie trudno o jakiś szerszy i pełniejszy obraz. Stąd wpis ten będzie tylko przedstawieniem różnych, regionalnych odmian pasów. Być może z czasem uda się go rozszerzyć i uzupełnić o kolejne znaleziska. Opisuję również wyłącznie męskie pasy. Kobiece były odrębne i zasługują na odrębny wpis. 

Litwini (głównie z terenów Prus Książęcych)

Na początek weźmy chłopów litewskich. Mamy bowiem o nich informacje zarówno tekstowe jak i ikonograficzne. Lepner dość dokładnie opisuje pasy litewskie. Pisze o nich tak:

Na ciele noszą oni pas, który nazywają dirszis*, ma on dwa palce szerokości, jest skórzany, zrobiony z rzemienia, zapinany na sprzączkę (Schnalle) i zaciągnięty mocno lub słabo – jak kto woli. Bogatsi noszą pasy z cienkiej skóry, na trzy palce szerokie z okuciem [skuwką] z mosiądzu, choć bez kieszeni ** ponieważ to nie przystoi,  dlatego że nie wolno im nosić broni***. Chociaż czasami hajducy**** którzy pilnują zamków i od czasu do czasu używani są podczas egzekucji, torby, wewnątrz których umieszczają szerokie sztylety*****, noszą przy sobie tak jak litewscy żołnierze.

* diržis – lit. “rzemień”

** Może też chodzić o zewnętrzne torby lub  kaletki. Obie wersje są prawdopodobne – w niektórych pasach wewnątrz były kieszenie (zwały się zresztą czasem kalitkami).

*** W oryginale Degen. W tym okresie oznaczać to może miecz, szablę albo sztylet czy nóż. 

**** W oryginale Heudacken (Haiduken?)

***** Znów słowo Degen.

Na zamieszczonych w tym oraz innych dziełach z tego okresu ilustracjach widać takie właśnie skórzane pasy. Czasem są dość szerokie, a czasem bardzo wąskie. Jak widać z opisu były dwa typy takich pasów – dla biedniejszych wąskie, wyposażone jedynie w sprzączkę (prawdopodobnie żelazną), dla bogatszych – szerokie  i z mosiężnym okuciem na końcu. Litwini w Prusach nie nosili przy nich niczego – żadnych noży czy kaletek. Na jednej z ilustracji możemy dostrzec siekierkę za pasem, ale ta jako narzędzie gospodarcze zapewne nie była objęta zakazem.

Na ilustracji Praetoriusa u jednej z postaci możemy dostrzec ciekawy pas z kółkami. Może to coś w stylu pasów znanych z Małopolski (patrz dalej)?

Krakowskie

Kolejne pasy o których mamy trochę wzmianek to pasy Krakowskie. Na początek warto przytoczyć opis Kitowicza. Jest on dość późny (z II połowy XVIII wieku), ale można znaleźć we wcześniejszej ikonografii pewne analogie. Kitowicz pasy krakowskie opisuje tak:

…pas rzemienny goździkami żółtymi nabijany, im więcej rządków gwoździków znający, tym droższy, na sprzączkę stalową albo mosiężną zapinany; przy prawem boku do pasa przyprawione na rzemieniu kółka płaskie mosiężne, dwa, trzy i więcej, do pięciu i sześciu dla ozdobi; i wygody, ponieważ zwykli byli do tych niektórych kółek przywięzywać nóż, szydło, końce do biczów lub jakie rzemyki smagłe.

Takie pasy znamy z akwarelek Kieliśińskiego z ok. 1830 r. Podobnie wyglądają też współczesne pasy ludowe, natomiast nie spotkałem się z pasami, które dokładnie pasowałyby do tego opisu na ikonografii z XVII w. Być może opisane przez Kitowicza pasy wywodzą się z takich pasów jak przedstawiony u polskiego chłopa poniżej:

Jak widać do pasa zamocowane są kółka. Mamy też nóż i jakiś drugi przedmiot, choć nie zamocowane do kółek tylko bezpośrednio do pasa. Tak więc pasy opisane przez Kitowicza i znane ze strojów ludowych nie znajdują pełnego potwierdzenia, choć odnajdujemy pasy posiadające pewne zbliżone do nich cechy. 

W Małopolsce do pasa troczono kaletki, nożyki i inne przedmioty. Pokazuje to nie tylko powyższa rycina, ale też wizerunek chłopa z obrazu Taniec śmierci:

Niestety samego pasa nie widać, ale dość dobrze widać przytroczoną do niego kaletkę i prawdopodobnie nożyk. Podobny zestaw odnajdujemy w ludowym ubiorze Krzczonowskim (woj. Lubelskie). Autor opisu tego ubioru w Atlasie Polskich Strojów Ludowych pisze tak:

W czasach najdawniejszych opasywano się wąskim rzemykiem, przy którym zwisał kozik (cyganek) oraz torebka skórzana „kalita" (kaleta), płaska, prostokątna (15x12 cm)zapinana na guzik. Kaleta służyła do przechowywania pieniędzy.

Podobny zestaw – wąski, skórzany pas, kaletka/sakiewka i nóż odnajdujemy na przedstawieniu polskiego chłopa z XVI w a także na przedstawieniu chłopa Łotewskiego z pocz. XVII wieku:

Oczywiście formy kaletek są różne, ale sam zestaw pozostaje swoistym standardem.

Rafał Szwelicki

Ps. Jak zwykle tłumaczenie Lepnera jest moje.  Dla znających niemiecki oryginał:

Um den Leib tragen sie einen Gurtel, welchen sie Dirszis [diržis] nennen, dieser ist zweene [zwei] Finger breit ledernen vom Riemen gemacht, mit einer Schnalle zuzuggurten und nach Belieben weiter oder enger einzuschnüren.Die Wohlhabende haben Gurtel von Elends Haut drei Finger breit mit einem Beschlag von Messing, wiewohl ohne Taschen, weil sie keine Degen tragen dürfen, als ihnen unanstandig ist. Wiewohl die Heudacken [Haiduken] welche die Schlösser bewachen und zur Execution bisweilen gebraucht werden, biswielen der Taschen, die breite Degen drinnen zu fuhren, als Littausche Soldaten sich gebrauchen.