Zamki drewniane

Dziś krótki wpis o tym jak zamykano dawniej chałupy. W XVII w znano zamki metalowe, często dość skomplikowane, pytanie jednak czy oprócz nich znane były inne rozwiązania, łatwiejsze do wykonania dla chłopów.

Na początek sięgnąłem do etnografii. Moszyński pisze o 2 typach zamków. Pierwszy to bardzo prosta konstrukcja. Klucz był w niej rodzajem haka, umożliwiającym przesunięcie zasuwy w drzwiach. Poniżej rysunek takiego klucza i mój szkic pokazujący jego działanie.

Jak widać klucz albo miał umieszczony na zawiasie występ, albo był to po prostu zwykły, haczykowaty patyk. W drzwiach znajdowała się zasuwka i otwór na klucz. Czasem dodatkowo znajdował się mały otworek, przez który przewlekano sznurek. Pociągnięcie sznurka przesuwało zasuwę i ryglowało drzwi. Klucz był potrzebny jedynie do ich otwarcia.

Po włożeniu klucza w otwór w drzwiach zaczepiano haczykiem o występy w ryglu. Obrót klucza powodował odsuniecie lub zasunięcie zasuwki. Żeby otworzyć drzwi potrzebny był klucz o odpowiedniej długości haczyka. Za krótki nie zaczepiał o występy, a za długi blokował się podczas obracania. To utrudniało otwarcie drzwi przy użyciu pierwszego lepszego haczyka. Mimo ogromnej prostoty zamek ten całkiem dobrze spełniał swoje zadanie.

Podobne zamki znamy ze starożytnej Grecji czy ze Skandynawii. Ilustracje ze strony: http://www.historicallocks.com/en/site/h/other-locks/locks-of-wood-and-iron/sliding-bolt-locks/

Drugim znanym z etnografii chłopskim zamkiem jest tzw. ślepy zamek. To już bardziej złożona konstrukcja. Ślepe zamki były znane już w głębokiej starożytności. Starobabiloński hymn do boga Utu (słońca) zawierał opis otwarcia niebiańskich wrót. Opis ten zgadza się z opisem użycia ślepego zamka typu bliskowschodniego. W Europie stosowano trochę inną odmianę tego zamka. Ślepy zamek wyposażony był w zapadki. Wsunięcie klucza umożliwiało uniesienie tych zapadek i odblokowanie zasuwy. Ślepe zamki umieszczone były na zewnątrz drzwi. Mechanizm był niewidoczny stąd nie było widać ile jest w nim zapadek i jak rozmieszczonych. Zamki europejskie miały dwa otwory – jeden na zasuwkę, a drugi na klucz, w zamkach typu bliskowschodniego klucz umieszczano w specjalnym wycięciu wewnątrz zasuwy.

Zapewne obie te konstrukcje (zamek z zasuwką i zamek ślepy) były znane na ziemiach polskich w XVII w a prawdopodobnie dużo wcześniej. Obie konstrukcje są starożytne i znajdowano zamki, bądź klucze tego typu zarówno na Bałkanach, jak i Skandynawii (przynajmniej od wczesnego średniowiecza). Nie wydaje się zbyt prawdopodobne by ominęły nasze tereny i trafiły na nie dopiero w XIX w – okresie z którego mamy zachowane zabytki etnograficzne. Tak późno można datować tylko pojawienie się zamków ślepych typu bliskowschodniego. Są na ten temat pewne przesłanki - zamki takie opisują np. uczestnicy wyprawy Napoleona do Egiptu, jako coś nie znanego im wcześniej.

Niestety analiza inwentarzy nie dała mi definitywnej odpowiedzi czy takie zamki znano. W inwentarzach pojawiają się zasuwki, rygle czy skoble, ale nie do końca wiadomo do jakich typów zamków te zapisy się odnoszą.

Rafał Szwelicki