Widły i mały powrót do szpadli

Darek Brzozowski podesłał kolejny artykuł na temat sprzętu chłopskiego. Tym razem opisuje widły. Jak zwykle postanowiłem napisać kilka słów o źródłach z epoki dotyczących wideł. Zanim to jednak nastąpi krótki powrót do szpadli.

W swoim opisie szpadla Darek zasugerował, że mógł być on używany jako improwizowana broń. Rzeczywiście można znaleźć potwierdzenie tej hipotezy. Poza biblijną sceną w której Kain zabija Abla (i która może być jedynie symboliczna), mamy grafikę Hondiusa, przedstawiającą Kozaków i czerń kozacką pokonanych pod Beresteczkiem. Pod nogami pokonanych mamy ich uzbrojenie i tam wśród broni czerni, obok toporów, kosyczy  cepu znajdujemy szpadel. Poniżej fragment ryciny ze strzałką wskazującą na szpadel:

Jak widać jest to prosty szpadel, nie widać niestety czy zakończony tak jak szpadel Darka – prosto, czy półokrągło. Tym niemniej grafika ta pokazuje, że wyjście ze szpadlem do bitwy to nie koniecznie mrok ;)

Wróćmy jednak do wideł. Jak zwykle zacznę od etnografii. Moszyński opisuje i pokazuje wiele rodzajów wideł. Wideł jest bowiem kilka rodzajów i przeznaczone były (w zależności od kształtu) do różnych prac. Pierwszy rodzaj do widły do gnoju. Służą one do przerzucania i wybierania gnoju z obory i rozrzucania go po polu. Pierwotnie widły tego typu były całkowicie drewniane, ale z czasem zęby zaczęto okuwać lub wykonywać całkowicie z metalu. Widły tego typu, z XIX i XX wieku pokazuje poniższy obrazek:

Wśród tych wideł warto zwrócić uwagę na typ E. Są to widły do siana. Mają one 3 zęby z czego środkowy stanowi przedłużenie drzewca a dwa boczne są podtrzymywane przez rozpórkę. Tego typu widły można czasem kupić na aukcjach internetowych. Poniżej zdjęcie wideł z XVIII-XIX w:

 Kolejne zastosowanie dla wideł to spulchnianie gleby i uprawa roli. Służące do tego widły są grube i mocne i mają dwa zęby (tak jak widły D na ilustracji Moszyńskiego).

Czwarty typ i zastosowanie wideł to widły służące do oczyszczania (wiania) zboża. Widły te są płaskie i mają wiele zębów. Służą do oddzielania plewów i sieczki od ziarna. U Moszyńskiego znajdziemy takie przedstawienie tego typu wideł:

Tyle etnografia. Pytanie jak z przedstawieniami wideł z XVI i XVII wieku z obszaru Rzeczpospolitej. Co ciekawe wszystkie przedstawienia które znalazłem pokazują tylko jeden typ wideł. Są to widły z dwoma zębami:

Jak widać wszystkie przedstawienia są bardzo podobne. Widły mają ok. 2 m długości, wykonane są prawdopodobnie z jednego kawałka drewna (nie widać łączeń etc). Są to jak widać na rycinach przedstawiających zbiory zboża i sianokosy, widły do siana lub słomy a nie do gnoju. Na razie nie jestem w stanie stwierdzić czym to jest spowodowane. Czyżby gnojenie pól nie było zbyt popularne w Polsce w XVI i XVII wieku? Przeglądając zachodnio europejską ikonografię znalazłem przykłady innych wideł, ale w Rzeczpospolitej na razie nie... Zatem dla rekonstrukcji chłopa najbezpieczniejsze wydają się być drewniane, dwuzębne widły do siana. Takie właśnie opisze w kolejnym artykule Darek.

Rafał Szwelicki