Rekonstrukcja czepka siatkowego

Od dawna przymierzałem się do zrobienia czepka siatkowego. Zbierałem materiały i wiedzę, wykonałem warsztacik, aż wreszcie tego lata udało się wygospodarować trochę czasu na wyplatanie. Impulsem do działań był też ślub moich znajomych rekonstruktorów. Uznałem że czepek będzie ciekawym prezentem dla panny młodej. W końcu dawniej na tym polegały oczepiny. Panna młoda wyrzucała wianek – symbol stanu panieńskiego, a następnie mężatki nakładały jej na głowę czepek.

Wróćmy jednak do samej rekonstrukcji. Nie jest to kopia żadnego z zabytków, ani próba stworzenia czegoś co znamy z ikonografii. Problem z czepkami jest taki, że często były schowane pod zawojami czy rańtuchami. Czasem lekkie czepki siatkowe ubierano po domu a poza domem noszono inne nakrycia głowy. Czepki siatkowe znamy głównie z inwentarzy i opisów z epoki. Są też zachowane jedwabne czepki siatkowe z XVI-XVII w z Rosji. Z terenów dawnej Rzeczpospolitej znamy również czepki siatkowe z XIX-pocz. XX w zachowane dzięki wysiłkom etnografów. Więcej informacji znajdziecie w tym wpisie. 

1. Typologia czepków

Na czym więc opierałem swoją próbę rekonstrukcji. Na początek przyjrzyjmy się typologii czepków siatkowych. Czepek może składać się z samej siatki, albo siatki doszytej do tekstylnego otoku. Otok może być dodatkowo zdobiony haftem, koronką etc. 

W przypadku czepców wykonanych z samej siatki rozróżnić możemy dwa podstawowe typy – czepki posiadające linię łączenia i pozbawione tej linii. Wykonując czepek czy inny obiekt w technice siatkowej (sprangu) uzyskujemy dwie bliźniacze siatki. Możemy te siatki połączyć (na kilka sposobów, detal na tę chwilę nieistotny), uzyskując jeden przedmiot, posiadający linię łączenia, albo każdą połówkę zakończyć osobno i rozciąć, uzyskując dwie bliźniacze siatki. Najstarsze przedmioty wykonane tą techniką miały linię łączenia (np. czepek z Borum Eshoj), podczas gdy późniejsze zazwyczaj są jej pozbawione. Dodatkowo czepki pozbawione linii łączenia możemy podzielić na takie z naczółkiem i bez naczółka.

W przypadku czepków z otokiem możemy wyróżnić dwa rodzaje - z siatką przyszytą poziomo i z siatką przyszyta pionowo. W obu przypadkach siatka skonstruowana jest dokładnie tak samo i wygląda tak jak w czepkach bez otoku i bez naczółka. Różnią się one tylko sposobem przyszycia siatki do otoku. Przedstawia to poniższy schemat. Boki siatki zaznaczone są na niebiesko, z kolei przez górę i dół przeplata się nici, umożliwiające ściągnięcie czepka. W czepkach z siatką przyszytą poziomo ściąga się zarówno górę jak i dół. Jedno staje się przodem, a drugie tyłem czepka, z kolei niebieskie boki doszywa się po obwodzie otoku. W czepkach z siatką przyszyta pionowo jednej z części (zazwyczaj góry, która z powodów konstrukcyjnych jest bardziej rozciągliwa) się nie ściąga, tylko doszywa po obwodzie. Boki czepka zszywa razem, a ściągnięty dół zamyka czepek od góry.

W przypadku czepków bez otoku, czepki bez naczółka formowano podobnie jak te z otokiem i poziomą siatką. Dwa końce ściągano. Przez boki przeciągano zazwyczaj dodatkowo sznurek, umożliwiający kontrolę rozmiaru czepka. Z kolei te z naczółkiem formowano dość specyficznie. Dół siatki ściągano i stawał się on tyłem. Przez boki i górę naczółka przewlekano sznurek stabilizujący, z kolei boki naczółka i górę siatki (zaznaczone na zielono) zszywano ze sobą.

Czepki z linią łączenia były archaiczne i nie znam przykładów takowych z interesującego nas okresu, pominę zatem kwestie ich formowania. 

2. Przykłady zabytków

Zachowane rosyjskie czepki siatkowe z XVI-XVII wszystkie posiadają otok. Większość ma siatkę ustawioną pionowo, chociaż są teza przykłady czepków z siatką poziomo. 

Z terenów dawnej rzeczpospolitej znane są tylko zabytki z XIX-pocz. XX w. Są to czepki litewski (kykai) i czepki z Podkarpacia i Karpat. Czepki litewskie posiadają otok i siatkę umieszczoną poziomo. Z opisu Lepnera wiemy, że czepki siatczane wykonywano na Litwie już w XVII w. Prawdopodobnie ich forma, tak jak i nazwa nie uległa zmianie. Przypominałyby tym samym czepki rosyjskie.

Czepki z Podkarpacia i Karpat są to zazwyczaj czepki bez otoku. Trzeba jednak zaznaczyć że na tych obszarach znane są też czepki z otokiem, ale te nie były wykonane w technice siatkowej. Zamiast sprangu siatka czepka wykonana była szydełkiem. Jest jednak możliwe że siatki z koronki szydełkowej zastąpiły wcześniejsze wykonywane sprangiem, a sama metoda siatkowa przetrwała tylko w czepkach bez otoku, w których była lepsza konstrukcyjnie od koronki. 

Wydaje się zatem że dla czepka z XVII w z obszaru Polski najwłaściwsza będzie forma z otokiem i siatką przyszytą czy to pionowo, czy poziomo.

3. Wzornictwo

Jak widzimy z powyższego zestawienia część czepków rosyjskich z XVI i XVII w oraz litewskich z XIX w powtarza te same motywy zdobnicze - romby z większych oczek, na tle powstałym z mniejszych oczek. W etnografii Podkarpacia gęste tło zwane jest „płócienkiem”, podczas gdy większe oczka nazywa się „siateczką”. Co ciekawe tak samo powstawały wzory na zachowanych, jedwabnych pasach siatkowych z XVII w. Tak więc wzór rombów wykonanych siateczką na gęstym tle jest bardzo prawdopodobny dla czepków siatkowych z obszaru Polski z XVII w. 

4. Rekonstrukcja

Mając te wszystkie dane zdecydowałem się na czepek z siatką bez linii łączenia. Ta decyzja była prosta – zachowane czepki z linią łączenia są archaiczne, a wszystkie czepki z epoki i późniejsze etnograficzne nie posiadają łączenia. 

Jeżeli chodzi o formę zdecydowałem się na czepek z otokiem. Po pierwsze dla tego że znamy takie czepki z tego okresu, z terenów sąsiednich (Rosja), po drugie dlatego, że forma ta przetrwała na terenie Polski do XIX w, jest zatem prawdopodobne że i wcześniej była znana i stosowana. Wybrałem siatkę ułożoną poziomo. Generalnie oba typy siatki były znane w XVI-XVII w w Rosji i oba są równoprawne. Na rzecz siatki ułożonej poziomo przemawia za to zdecydowanie większa obecność takich czepków w etnografii litewskiej. 

Jeżeli chodzi o wzornictwo zdecydowałem się na wzór rombów wykonanych siateczką na tle płócienka – wzór znany z XVII wiecznych polskich pasów siatczanych i rosyjskich czepków, obecny również w etnografii. 

Czepek wykonałem z naturalnej lnianej przędzy, na krosienkach dla których inspiracją były krosienka z Kańczugi opisane przez Olgę Mulkiewicz. Przy wykonywaniu czepka zastosowałem technikę splotu charakterystyczną dla Karpat i Podkarpacia. Generalnie wzór siateczki na tle płócienka można uzyskać na dwa sposoby. Podstawowym, „zachodnim” sposobem jest wykonywanie podwójnych oczek w kolejnych rzędach. Jednak w Karpatach, na Podkarpaciu i Rusi etnografowie spotkali się z inna metodą – metodą/sposobem „ruskim”. W ruskim sposobie duże oczka powstają przez rozpuszczanie oczek siatki poprzedniego rzędu. Efekt końcowy jest bardzo podobny, chociaż nie wiem czy identyczny (czy da się odróżnić siatki wykonane sposobem „zachodnim” od tych wykonanych sposobem ruskim). Postaram się wykonać próbki i zbadać to przy okazji.

Jak to w przypadku siatek bez linii łączenia otrzymałem dwie bliźniacze. Poniżej jedna z siatek wystawiona na słońce do bielenia:

A tu druga siatka, przyszyta do otoku. Widok z przodu, góry i z tyłu. Niestety z powodu kiepskiej pogody nie udał jej się wybielić przed weselem.

Kolejny plan to wykonanie czepka z lnu ręcznie przędzionego (już zakupiony ;) ) a później być może bogatego jedwabnego. 

Rafał Szwelicki