O ciupagach jeszcze trochę

Po zrobieniu dłubanki zaciekawił mnie temat dawnej ciesiołki. Szukając form dawnych siekier ciesielskich, odnalazłem takie, które bardzo przypominają formy przedstawione na malowidłach z Orawki (jedynie większe), czy znaleziska spod Beresteczka, opisane w poprzednim wpisie o ciupagach. Ponieważ wszystkie elementy układają się w dość sensowną całość postanowiłem sporządzić kolejny wpis.

Dobrym źródłem dla badania form siekier ciesielskich są księgi norymberskich bractw cechowych (Die Hausbücher der Nürnberger Zwölfbrüderstiftungen). Zawierają one ponad 1300 przedstawień braci cechowych w ich strojach i z narzędziami. W przypadku wielu przedstawień tekst wyjaśnia kiedy je namalowano i ile lat miał wtedy namalowany rzemieślnik. Możemy zatem prześledzić zmiany form narzędzi i bardzo dokładnie je wydatować. Oczywiście należy brać poprawkę na to, że narzędzie nie musiało być nowe. Rzemieślnicy potrafią używać dobrych narzędzi przez dziesiątki lat. Przedstawieni często mają po 70 -80 lat, tak więc datowanie poszczególnych form można przesunąć nawet o 40-50 lat wstecz, do czasów ich młodości. Postanowiłem zatem podać na przedstawieniu wiek rzemieślnika (o ile jest znany) w chwili wykonania rysunku.

Niestety nie znam polskiego słownictwa ciesielskiego, tym bardziej tego z epoki. O wiele łatwiej było mi dotrzeć do słownictwa angielskiego. Johan Commenius w swojej Orbis Pictus, wydanej w 1658 r dzieli siekiery ciesielskie na dwa typy – pierwszy to ang. felling axe, drugi broad axe. U nas narzędzia o tych cechach są w ludowej tradycji nazywane najczęściej (choć nie zawsze) siekierą (felling axe) i toporkiem (broad axe). Narzędzia te różnią się tym, że pierwsze słuzy do ścinania drzewa i cięcia w poprzek włókien. W związku z tym ma wąskie ostrze, często dość długie stylisko, umożliwiające pracę oburącz. Drugie narzędzie służy do cięcia wzdłuż włókien. Zaopatrzone jest najczęściej w krótkie stylisko i bardzo szeroki, często umieszczone decentralnie ostrze. Ułatwia to ociosywanie okrągłych bali do postaci kwadratowych w przekroju belek. W tym wpisie skupię się na siekierach/felling axe gdyż to od nich wg. mnie można wywodzić ciupagi. Poniżej przedstawienie z późniejszego wydania Commeniusa (1685 r ) oraz dwie siekierki z Jamestown należące do przedstawionych typów:

Oglądając przedstawienia z Die Hausbücher der Nürnberger Zwölfbrüderstiftungen zauważyłem, iż gdzieś tak w okolicach połowy XVI w pojawiają się takie, których kształty wydały mi się znajome. Widać, że ich kształt ulegał zmianom w czasie, jednak pod koniec XVI w wykształcił się taki jak znany z beresteckich znalezisk, a także ikonografii przedstawiającej górali.  Poniżej przykłady siekier o których mowa:

Poniżej umieściłem część tych siekier przy siekierach spod Beresteczka, a także przy ikonografii przedstawiającej górali z epoki. Jak widać są to formy bardzo podobne. Góralskie siekiery/ciupagi są tylko trochę mniejsze od ciesielskich, natomiast ich kształt jest bardzo podobny.

Czy zatem ciupagi to pomniejszone siekiery ciesielskie? Wydaje mi się to dość prawdopodobne. Pamiętajmy, że mowa o siekierach w typie felling axe, a więc służących nie tylko cieśli do obróbki drewna, ale też drwalowi do jego ścięcia. Jednym z zajęć jakim trudnili się osadnicy w Karpatach było smolarstwo, czyli ogólnie pojęty wyrób smoły drzewnej (dziegciu), węgla drzewnego, potażu (popiołu) etc. Najwyraźniej w końcu XVI i XVII w najpopularniejszym kształtem żeleźca dla siekier służących do ścinania drzew był opisany wyżej (świadczy o tym zarówno ikonografia, jak i znaleziska spod Beresteczka). Jest więc możliwe, że ciupagi wywodzą się od takich siekier, jedynie trochę pomniejszonych. Góral nie musiał ścinać wielkich drzew, czy obrabiać dużych bali – wystarczyło mu narzędzie zdolne ściąć drobne drzewo potrzebne na opał czy do budowy szałasu. Dzięki pomniejszeniu żeleźca ciupaga stawała się poręczniejsza i zyskiwała w walce. Stylisko uległo z kolei wydłużeniu, tak by mogło służyć jako laska (dawało to również korzyści w walce).

Rafał Szwelicki