Chłopskie gacie

Ostatnio omówiliśmy chłopskie obuwie, tym razem czas na coś do odziania się, a mianowicie gacie. Najpierw garść informacji etnograficznych. Wiemy z nich że w XIX w podstawowy strój chłopa składał się z koszuli i gaci. Często do pracy w polu chodzono boso, zatem obuwie nie jest konieczne (koszule omówimy już wkrótce). Dobrze widać to na XIX wiecznych obrazach – np. Chełmońskiego:

Gacie chłopskie, choć mogą wyglądem przypominać współczesne spodnie nie są nimi. Są mianowicie jak sama nazwa wskazuje gaciami – bielizną (czytaj: pod nimi chłop nie nosił majtek, gacie chłopskie to już są majtki). Zatem pierwsza informacja – jak chcesz być koszer to wkładaj gacie na gołą d…eee znaczy gołe ciało ;). 

Gacie miały różnorodny krój. Etnografowie dzielą je na wąskie i szerokie. Szerokie były u góry i dołu marszczone, podczas gdy wąskie miały nogawki proste. Na początek zajmę się gaciami wąskimi, gdyż znalazłem wiele ich przykładów zarówno w XVII w, jak i wcześniej i później. Przykładowe gacie szerokie przedstawia poniższa ilustracja.

Jak wspomniałem gacie wąskie są dość częste w ikonografii. Niestety w zasadzie nie posiadamy przedstawień górnej części i zapięć tych gaci, co uniemożliwia dokładną rekonstrukcję. Możemy podjąć się tylko pewnych prób opartych na późniejszych egzemplarzach, choć bez znalezisk, nigdy nie będziemy mieć 100% pewności iż są one całkowicie poprawne. Będą natomiast na tyle poprawne, że powinniśmy zachować znane nam z opisów i przedstawień cechy wąskich gaci. Poniżej kilka przedstawień.

Widzimy na nich podobne cechy kroju – nogawki są proste (nie zwężają się ani nie rozszerzają) i krótsze niż we współczesnych spodniach (kończą się powyżej kostki). O noszeniu wąskich spodni, przez chłopów w Prusach pisze w 1690 r Lepner (nazywa ich Preussische Littauer – pruskimi Litwinami):

…noszą długie I wąskie spodnie sięgające do pięt.*

Tego typu spodnie przedstawione są na powyższym rysunku dziecka. Kitowicz pisząc o spodniach szlacheckich wspomina też chłopskie gacie:

Długi czas pod panowaniem Augusta używali Polacy spodni zawiązywanych na uczkur; był to pasek jedwabny, siatkowy, z obdłużnymi końcami, kutasiki na czas srebrem i złotem przerabiane mający, na który spodnie nawlekano i onym zawięzywano sposobem na kształt chłopskich gaci, których do dziś dnia używają wieśniacy, z tą różnicą, iż oni swoje gacie sznurkiem zawiązują na boku.

Wiązanie na uczkur, swego rodzaju trok, wiązałem kiedyś z dość późnymi wpływami tureckimi (gdy do Polskim przyszła moda na szerokie spodnie). Okazuje się jednak, że taka metoda mogła być znana sporo wcześniej – Vecelli tak opisuje spodnie polskiego szlachcica:

…noszą spodnie z kolorowego sukna, znacznej szerokości powyżej kolana, które są zawiązane w pasie na sznurek, przechodzący dookoła i ściągający je niczym sakiewkę. **

Na uczkur (trok) wiązane były też te włoskie gacie z XVI w.

Tak więc ten sposób wiązania był prawdopodobnie znany w Polsce już co najmniej od II połowy XVI w i mógł być z powodzeniem stosowany w chłopskich gaciach. 

Z powyższych opisów i przedstawień wyłania się dość spójny wizerunek chłopskich gaci:

• Jest to odzież sięgająca do kostek lub trochę powyżej
• Nogawki gaci są proste – nie zwężają się 
• Gacie zapinane były na uczkur (sznurek) przewleczony w górnej części i miały rozporek na boku.

Powyższe cytaty były tłumaczone przez mnie ze słownikami i translatorami. Poniżej oryginalne brzmienie – jeżeli w tłumaczeniu popełniłem błąd – dajcie znać:

*… tragen sie lange und schmale hosen bis an die Hacken.

**… portano calze intere di panno di colore assai larghezze dal ginocchio in su, quali allacciano in cintura co una corde, che passa attorno attorno, et stringendo si increspano.

Rafał Szwelicki