Reconstruction of 17th cent sprang cap.

I've long been trying to do a sprang cap. I’ve collected materials and knowledge, made a frame, and finally this summer managed to save some time to weave. The impulse for action was also the wedding of my friend. I decided that the cap would be an interesting gift to the bride. In the old days there was a ritual during wedding called “oczepiny” (lit. “coifing” – putting a coif) . The bride threw away the wreath - the symbol of the maiden status, and then the married woman put a coif or hairnet on her head – symbol of married status.

Let's go back to the reconstruction itself. It is not a copy of any particullar object, nor an attempt to create something we know of iconography. The problem with hairnets is that they are often hidden under wrappings or headkerchiefs. Sometimes light mesh caps were worn around the house and other headgear was worn outside the home. Net caps are mainly known from inventory and descriptions from era. There are also some 16th-17th silk caps from Russia. We also know some 19th  early 20th cent. sprang caps from the area of former Polish-Lithuanian Commonwealth preserved thanks to the efforts of ethnographers. More information can be found in this post  (in Polish).

1. Typology of sprang caps

So what was basis for my reconstruction? First let's take a look at the typology of sprang caps. The cap may consist of a net (In which case it is hairnet) or a net sewn to a textile band. Band can also be decorated with embroidery, lace etc.

In the case of caps made of net alone (hairnets), we distinguish between two basic types - caps with a meeting line and without this line. When making a cap or other object in sprang we get two twin nets. We can connect these meshes  (in several ways, the detail at that moment irrelevant) to one object, having a meeting line, or end each half separately and cut to get two twin nets. The oldest items made with sprang technique have a meeting line (eg Borum Eshoj cap), while the latter are usually without it. In addition, the caps without the meeting lines can be divided into two types  - with headpiece (“naczółek” – lit. something that covers forehead) and without headpiece.

In the case of caps with a band, we can distinguish two types - with a mesh sewn horizontally and with a mesh sewn vertically. In both cases, the mesh is constructed exactly the same way and looks like in a cap without a band, meeting line and headpiece. They differ only by how to sew the mesh to the band. Look at the diagram below. The sides of the grid are blue, and the threads are interlaced through the top and bottom to allow for the removal of the cap. The hats with a grid sewn horizontally both upper and lower threads are pulled tight. One becomes the front and the other the back of the cap, while the blue sides are sewn  around the circumference of the band. In hats with a mesh sewn vertically one of the parts (usually the top, which for structural reasons is more stretchy) does not pull, but it is sewn around the perimeter. The sides of the mesh are stitched together, and the bottom lower thread is pulled tight and closes the top of the cap.

In the case of caps without a band, the caps without headpiece were formed like those with a band and a horizontal mesh - two ends were pulled tight. String is normally pulled over the sides to control the size of the cap. Those with headpiece were formed rather specifically. The bottom of the grid was pulled tight and formed back piece of a cap. Through the sides and top of the headpiece tread was pulled to stabilize size of a hairnet, while the sides of the headpiece and the top of the main mesh (marked in green) were sewn together.

The caps with the meeting line were archaic and I do not know examples of such caps from 17th cent so I’ll skip their construction.

2. Extant caps

There are some extant  Russian caps from the 16th and 17th centuries (волосник - volosnik).  All of them have bands. Most have vertical  mesh, although there are some examples of caps with horizontal  mesh.

From the area of ​​the former Polish-Lithuanian Commonwealth, there are only extant examples from the 19th and 20th century.  These are Lithuanian caps (kykai) and caps from Podkarpacie and Carpathians. The Lithuanian caps have a band and a net placed horizontally. From the description of Lepner we know that sprang caps were made in Lithuania already in the seventeenth century. Probably their form, as the name, did not change. They would resemble Russian caps.

Podkarpacie and Carpathian caps are usually bonnets without a band. However, it should be noted that in these areas, there are familiar also caps with a band, but these were not made in sprang technique. Instead of sprang, the net of the cap was crocheted. It is possible, however, that the crocheted lace mesh replaced the earlier sprang one, and the sprang mesh survived only in caps without a band in which case it was more suitable than the lace.

It seems therefore that for the 17th century cap from the Polish area, the most appropriate form will be cap with a band and mesh sewn either vertically or horizontally.

3. Pattern and motifs

As we can see from the above statement, part of the 16th and 17th century Russian and Lithuanian capes repeats the same motifs - diamonds of larger mesh, with the background of smaller mesh. In Podkarpacie ethnography dense background is called "płócienko" (lit. “canvas”), while larger eyes are called "siateczka" (lit. “net”).  Interestingly, the same pattern  is present on the extant silk sprang sashes from 17th century. Thus, the pattern of diamonds made with a larger holes on a dense mesh background is very likely for the net caps from Poland from the 17th century.

4. Reconstruction

Having all these data, I decided to make a mesh without meeting line. This decision was straightforward - the preserved caps with the meeting line are archaic, and all the caps from era and later ethnographic have no join.

As for the form I decided to make cap with a band. Firstly for that we know such caps from that period, from neighboring areas (Russia); secondly, because this form survived in Poland until the 19th century, it is probable that it was previously known and used. I chose a mesh arranged horizontally. In general, both types of meshes were known in the 16th-17th centuries in Russia and both are equal. In favor of a horizontal grid, there is a strong presence of such bonnets in Lithuanian ethnography.

When it comes to design I decided to make a pattern of diamonds made with a large holes on the background of smaller  holes - a pattern known from the 17th century Polish sashes and Russian caps, also present in ethnography.

The cap was made of natural linen yarn, on the looms that were based on loom from Kańczuga region described by Olga Mulkiewicz. While making a mesh, I used the technique of weaving characteristic of Carpathians and Podkarpacie. Generally, the mesh pattern on the canvas background can be obtained in two ways. The basic "western" way is to make double holes in successive rows.  However, in the Carpathians, Podkarpacie and Ruthenia ethnographers met with another method - the "Ruthenian" method. In the Ruthenian method large eyes are formed by undoing the mesh of the previous row. The final effect is very similar, although I do not know if identical (if it is possible to distinguish mesh made with the "western" method from one made mith the Ruthenian method). I will try to make a sample and check it. This ruthenian method is described by Collingwood in “Techniques of sprang” on p.  141-142. 

As in the case of nets without a meeting line, I received two twin meshes. Below one of them exposed to the sun for bleaching:

And here is a second mesh, sewn to the band. Front, top and rear view. Unfortunately, due to bad weather, it had not bleached before the wedding.

Front

Top

Back

Next I plan to make a cap from hand spun linen thread (already purchased  ;) )  and later maybe a rich cap made of silk.

Rafał Szwelicki

Rekonstrukcja czepka siatkowego

Od dawna przymierzałem się do zrobienia czepka siatkowego. Zbierałem materiały i wiedzę, wykonałem warsztacik, aż wreszcie tego lata udało się wygospodarować trochę czasu na wyplatanie. Impulsem do działań był też ślub moich znajomych rekonstruktorów. Uznałem że czepek będzie ciekawym prezentem dla panny młodej. W końcu dawniej na tym polegały oczepiny. Panna młoda wyrzucała wianek – symbol stanu panieńskiego, a następnie mężatki nakładały jej na głowę czepek.

Wróćmy jednak do samej rekonstrukcji. Nie jest to kopia żadnego z zabytków, ani próba stworzenia czegoś co znamy z ikonografii. Problem z czepkami jest taki, że często były schowane pod zawojami czy rańtuchami. Czasem lekkie czepki siatkowe ubierano po domu a poza domem noszono inne nakrycia głowy. Czepki siatkowe znamy głównie z inwentarzy i opisów z epoki. Są też zachowane jedwabne czepki siatkowe z XVI-XVII w z Rosji. Z terenów dawnej Rzeczpospolitej znamy również czepki siatkowe z XIX-pocz. XX w zachowane dzięki wysiłkom etnografów. Więcej informacji znajdziecie w tym wpisie. 

1. Typologia czepków

Na czym więc opierałem swoją próbę rekonstrukcji. Na początek przyjrzyjmy się typologii czepków siatkowych. Czepek może składać się z samej siatki, albo siatki doszytej do tekstylnego otoku. Otok może być dodatkowo zdobiony haftem, koronką etc. 

W przypadku czepców wykonanych z samej siatki rozróżnić możemy dwa podstawowe typy – czepki posiadające linię łączenia i pozbawione tej linii. Wykonując czepek czy inny obiekt w technice siatkowej (sprangu) uzyskujemy dwie bliźniacze siatki. Możemy te siatki połączyć (na kilka sposobów, detal na tę chwilę nieistotny), uzyskując jeden przedmiot, posiadający linię łączenia, albo każdą połówkę zakończyć osobno i rozciąć, uzyskując dwie bliźniacze siatki. Najstarsze przedmioty wykonane tą techniką miały linię łączenia (np. czepek z Borum Eshoj), podczas gdy późniejsze zazwyczaj są jej pozbawione. Dodatkowo czepki pozbawione linii łączenia możemy podzielić na takie z naczółkiem i bez naczółka.

W przypadku czepków z otokiem możemy wyróżnić dwa rodzaje - z siatką przyszytą poziomo i z siatką przyszyta pionowo. W obu przypadkach siatka skonstruowana jest dokładnie tak samo i wygląda tak jak w czepkach bez otoku i bez naczółka. Różnią się one tylko sposobem przyszycia siatki do otoku. Przedstawia to poniższy schemat. Boki siatki zaznaczone są na niebiesko, z kolei przez górę i dół przeplata się nici, umożliwiające ściągnięcie czepka. W czepkach z siatką przyszytą poziomo ściąga się zarówno górę jak i dół. Jedno staje się przodem, a drugie tyłem czepka, z kolei niebieskie boki doszywa się po obwodzie otoku. W czepkach z siatką przyszyta pionowo jednej z części (zazwyczaj góry, która z powodów konstrukcyjnych jest bardziej rozciągliwa) się nie ściąga, tylko doszywa po obwodzie. Boki czepka zszywa razem, a ściągnięty dół zamyka czepek od góry.

W przypadku czepków bez otoku, czepki bez naczółka formowano podobnie jak te z otokiem i poziomą siatką. Dwa końce ściągano. Przez boki przeciągano zazwyczaj dodatkowo sznurek, umożliwiający kontrolę rozmiaru czepka. Z kolei te z naczółkiem formowano dość specyficznie. Dół siatki ściągano i stawał się on tyłem. Przez boki i górę naczółka przewlekano sznurek stabilizujący, z kolei boki naczółka i górę siatki (zaznaczone na zielono) zszywano ze sobą.

Czepki z linią łączenia były archaiczne i nie znam przykładów takowych z interesującego nas okresu, pominę zatem kwestie ich formowania. 

2. Przykłady zabytków

Zachowane rosyjskie czepki siatkowe z XVI-XVII wszystkie posiadają otok. Większość ma siatkę ustawioną pionowo, chociaż są teza przykłady czepków z siatką poziomo. 

Z terenów dawnej rzeczpospolitej znane są tylko zabytki z XIX-pocz. XX w. Są to czepki litewski (kykai) i czepki z Podkarpacia i Karpat. Czepki litewskie posiadają otok i siatkę umieszczoną poziomo. Z opisu Lepnera wiemy, że czepki siatczane wykonywano na Litwie już w XVII w. Prawdopodobnie ich forma, tak jak i nazwa nie uległa zmianie. Przypominałyby tym samym czepki rosyjskie.

Czepki z Podkarpacia i Karpat są to zazwyczaj czepki bez otoku. Trzeba jednak zaznaczyć że na tych obszarach znane są też czepki z otokiem, ale te nie były wykonane w technice siatkowej. Zamiast sprangu siatka czepka wykonana była szydełkiem. Jest jednak możliwe że siatki z koronki szydełkowej zastąpiły wcześniejsze wykonywane sprangiem, a sama metoda siatkowa przetrwała tylko w czepkach bez otoku, w których była lepsza konstrukcyjnie od koronki. 

Wydaje się zatem że dla czepka z XVII w z obszaru Polski najwłaściwsza będzie forma z otokiem i siatką przyszytą czy to pionowo, czy poziomo.

3. Wzornictwo

Jak widzimy z powyższego zestawienia część czepków rosyjskich z XVI i XVII w oraz litewskich z XIX w powtarza te same motywy zdobnicze - romby z większych oczek, na tle powstałym z mniejszych oczek. W etnografii Podkarpacia gęste tło zwane jest „płócienkiem”, podczas gdy większe oczka nazywa się „siateczką”. Co ciekawe tak samo powstawały wzory na zachowanych, jedwabnych pasach siatkowych z XVII w. Tak więc wzór rombów wykonanych siateczką na gęstym tle jest bardzo prawdopodobny dla czepków siatkowych z obszaru Polski z XVII w. 

4. Rekonstrukcja

Mając te wszystkie dane zdecydowałem się na czepek z siatką bez linii łączenia. Ta decyzja była prosta – zachowane czepki z linią łączenia są archaiczne, a wszystkie czepki z epoki i późniejsze etnograficzne nie posiadają łączenia. 

Jeżeli chodzi o formę zdecydowałem się na czepek z otokiem. Po pierwsze dla tego że znamy takie czepki z tego okresu, z terenów sąsiednich (Rosja), po drugie dlatego, że forma ta przetrwała na terenie Polski do XIX w, jest zatem prawdopodobne że i wcześniej była znana i stosowana. Wybrałem siatkę ułożoną poziomo. Generalnie oba typy siatki były znane w XVI-XVII w w Rosji i oba są równoprawne. Na rzecz siatki ułożonej poziomo przemawia za to zdecydowanie większa obecność takich czepków w etnografii litewskiej. 

Jeżeli chodzi o wzornictwo zdecydowałem się na wzór rombów wykonanych siateczką na tle płócienka – wzór znany z XVII wiecznych polskich pasów siatczanych i rosyjskich czepków, obecny również w etnografii. 

Czepek wykonałem z naturalnej lnianej przędzy, na krosienkach dla których inspiracją były krosienka z Kańczugi opisane przez Olgę Mulkiewicz. Przy wykonywaniu czepka zastosowałem technikę splotu charakterystyczną dla Karpat i Podkarpacia. Generalnie wzór siateczki na tle płócienka można uzyskać na dwa sposoby. Podstawowym, „zachodnim” sposobem jest wykonywanie podwójnych oczek w kolejnych rzędach. Jednak w Karpatach, na Podkarpaciu i Rusi etnografowie spotkali się z inna metodą – metodą/sposobem „ruskim”. W ruskim sposobie duże oczka powstają przez rozpuszczanie oczek siatki poprzedniego rzędu. Efekt końcowy jest bardzo podobny, chociaż nie wiem czy identyczny (czy da się odróżnić siatki wykonane sposobem „zachodnim” od tych wykonanych sposobem ruskim). Postaram się wykonać próbki i zbadać to przy okazji.

Jak to w przypadku siatek bez linii łączenia otrzymałem dwie bliźniacze. Poniżej jedna z siatek wystawiona na słońce do bielenia:

A tu druga siatka, przyszyta do otoku. Widok z przodu, góry i z tyłu. Niestety z powodu kiepskiej pogody nie udał jej się wybielić przed weselem.

Kolejny plan to wykonanie czepka z lnu ręcznie przędzionego (już zakupiony ;) ) a później być może bogatego jedwabnego. 

Rafał Szwelicki

Gwizdek wierzbowy

Dziś krótki artykulik o tym jak szybko i łatwo zrobić prosty wierzbowy gwizdek. Gwizdki takie opisuje Moszyński w Kulturze Ludowej Słowian część druga: kultura duchowa, zeszyt drugi  i  nazywa  je  świstawkami. W  książce  znajdziemy poniższy rysunek  i opis:

Jak skonstruować taką świstawkę?  Na początek potrzeba nam cienkiej wierzbowej gałązki.  Wystarczy nam taka o grubości  ołówka.  Da  naprawdę dobry  dźwięk,  a świstawkę  robi się z niej łatwiej niż z grubszych gałązek. Będziemy  potrzebować ok. 8-10 cm tej gałązki, tak więc z jednej witki możemy wykonać 3-4 gwizdki.

Po ucięciu odpowiedniego kawałka gałązki trzeba z  niej „ulinić” korę. Pod naciskiem kora powinna odejść. Wszystko zależy oczywiście od pory roku a także naszej sprawności. Eksperymentując doszedłem do tego że najskuteczniejszy jest gumowy młotek. Kładziemy  naszą gałązkę  na stole i niezbyt mocno opukujemy. Mocniejsze uderzenia spowodują że  kora  popęka i nie będzie się do niczego nadawać.  Po kilku chwilach kora oddzieli się od patyczka i  uzyskamy tulejkę z kory. Czasem warto  na początek uciąć trochę dłuższy  kawałek (ok. 12-15 cm) Jeżeli kora nam gdzieś popęka to będzie zazwyczaj na końcu. Będzie ją można wtedy dociąć i pękniętą część usunąć.

Gdy kora jest  już śliniona i patyczek możemy swobodnie z niej wysunąć, przystępujemy do  zrobienia nacięcia – wykroju przyustnego. Wykonujemy je ostrym nożykiem, nie wyjmując z wnętrza patyczka. Wykonujemy dwa cięcia – jedno  pionowe ok. 1,5-2 cm od końca świstawki i drugie pod kątem.

Następnie wyciągamy z wnętrza patyczek i odcinamy tę część na której widać nasze nacięcie. Z krótszego kawałka wykonujemy ustnik. Trzeba go lekko ściąć tak  by z jednej strony był  płaski a po włożeniu w korę pozostała  ok. 1mm szczelina.

Umieszczamy ten koniec z powrotem w tulejce z kory. Następnie od drugiej strony wsuwamy nasz dłuższy patyczek. Na  początek dość płytko. Teraz przychodzi czas na dostrojenie gwizdka. Dmuchając w niego  na początku możemy nie  usłyszeć żadnego dźwięku. Bez obaw. Często możemy  to rozwiązać wsuwając głębiej dłuższy patyczek. Eksperymentując z głębokością wsunięcia usłyszymy jak zmienia się ton i głośność gwizdka.

Gwizdki z kory to bardziej zabawki niż poważne  instrumenty. Wykonywano je dla  dzieci, a często i  same dzieci je wykonywały. Nie potrzeba do tego wielkich umiejętności, a z narzędzi wystarczy prosty scyzoryk. Jest to też zabawka  dość nietrwała. Często już następnego dnia, gdy gwizdek wyschnie kora pęknie, albo ustnik wyleci. Nie ma się jednak co tym przejmować. W końcu wystarczy chwila by wykonać gwizdek ponownie J

Dźwięk gwizdka możecie usłyszeć na filmiku na naszym funpage:

https://www.facebook.com/ProjektChlop/videos/1665578726793475/

Rafał Szwelicki

Koła drewniane

W księdze podróży Hacqueta „Hacquet's neueste physikalisch-politische Reisen” opisującej podróże z lat 1788-89 znajduje się szczegółowy opis mówiący o tym jak wykonywano koła do chłopskich wozów na Bukowinie. W tym artykule przytoczę ten opis. Czasami posiłkując się własnymi tłumaczeniami oryginału, czasami opisując dany fragment własnymi słowami.

Wozy ludności Galicji należą do najprostszych i najtańszych na świecie. Na całym wozie często nie znajdzie się ani grama* żelaza. Podobne wozy, bez użycia żelaza buduje się też w innych krajach, ale zawsze najtrudniejsze jest dla prostych ludzi wykonanie koła, co jednak nie ma miejsca w Galicji a szczególnie w Karpatach, gdzie wykonuje się koła nie tylko tanio, ale i bardzo prosto.

Po tych słowach wstępu Hacquet rozpoczyna dokładny opis. Na początek brało się świeżo ścięte, młode drzewko grubości ręki - buk [Rotbuche - buk zwyczajny], grab [Weissbuche - grab pospolity], dąb [Eichen], brzozę [Birken] lub inne, które miało od 14 do 16 stóp [ok 4,5-5 m]** długości. Drzewko pozbawiało się gałęzi i z grubsza obrabiało. Nie korowano go specjalnie - korę tylko lekko się nacinało, żeby umożliwić cyrkulację pary (patrz dalej). Następnie ok. 20 takich żerdzi umieszczało się w specjalnym parniku przedstawionym na rycinie.

Perspektywa rysunku jest zaburzona, dlatego sporządziłem jego plan. Był to zwykły, prostokątny budynek, zbudowany z bali. Jego długość wynosiła 3 sążnie a szerokość 1 sążeń (ok. 5,7 na 1,9 m). Wysoki był na 7,5 stopy (ok. 2,3 m) i wkopany w ziemię na głębokość 1,5 stopy (ok. 45 cm). Budynek pokryty był niedużym, czterospadowym dachem z desek. Wszystkie szczeliny zarówno w ścianach jak i dachu były starannie uszczelnione mchem i gliną. W połowie wysokości ściany znajdowały się 3 poprzeczne belki (oznaczone „c”) które tworzyły ruszt, na którym kładziono drewno na koła. Na krótszym boku parnika znajdowało się okno oznaczone „a” i wyposażone w klapę „b”. Okno to służyło do umieszczania i wyjmowania z parnika drewna i było zamykane niemal całkowicie, podczas procesu podgrzewania. Na dłuższej ściance znajdował się otwór „d” służący do dorzucania drewna do ognia. Najlepszym drewnem do palenia w tym parniku miało być drewno jesionowe.

Po ułożeniu żerdzi w parniku i przygotowaniu ogniska składającego się z suchego drewna przykrytego drewnem zbutwiałym, robotnik wchodził do parnika przez otwór „d”, podpalał ogień i gdy już się zajęło, wyczołgiwał na zewnątrz. Następnie otwór „d” przysłaniano tak że dym uchodził tylko przez otwór a. Gdy było go wystarczająco dużo przymykano też otwór „a”. Po około pół godzinie otwierano parnik i wyciągano żerdzie do dalszej obróbki.

Drugi etap wykonania koła odbywał się na specjalnym urządzeniu - giętarce. Składała się ona z ramienia wykonanego z długiego na ok. 3 sążnie (ok. 5,7 m), rozdwojonego na jednym końcu, niezbyt grubego drzewa (Fig II „a”). Na jednym końcu ramię giętarki przymocowane było do kloca zwanego ”Glowa”, na drugim znajdowało się koło „e” i orczyk „f”. Kloce jak przedstawia fig. III były wkopane w ok. 2/3 w ziemię. Wkopana część była kwadratowa, podczas gdy wystająca – okrągła. To ona nadawała kołu kształt i określała jego średnicę, także na podwórzu wytwórcy kół znajdowało się kilka takich pni, w różnych rozmiarach. Ramię było do nich przyczepiane za pomocą sworznia. Można było je odczepić i zamontować do innego kloca, wystarczało zatem jedno. Do ramienia giętarki przyczepiony był specjalny hak-kształtownik oznaczony „c”. Jest on dodatkowo narysowany oddzielnie. Hak przytrzymywało dodatkowe ramię „d”. Z kolei w klocu znajdował się inny hak „c”, oraz dwa nacięcia „e”. Nacięcia ułatwiały związanie gotowego koła przy pomocy wierzbowych lub brzozowych witek.

Przystępując do pracy przy gięciu koła najpierw umieszczano żerdź na koło grubszym końcem w haku „c” umieszczonym w klocu. Zakładano ramię urządzenia oraz wąską listewkę oznaczoną na Fig. „g”. Miała ona zapobiegać pękaniu i drzazgom. Do orczyka zaprzęgano parę wołów i rozpoczynano gięcie koła. Gdy jego końce już się nałożyły, obrabiano je i wiązano. Następnie związane koło zdejmowano z urządzenia i wkładano kolejną żerdź. Dzięki tej metodzie człowiek mógł wykonać od 8 do 12 kół w godzinę. Mimo prostoty wykonania, koła różniły się średnicą o maksymalnie pół cala. Następnie przy pomocy świdra wiercono otwory pod szprychy i dodawano piastę. Wg. Hacqueta koła tego typu wytrzymywały ok. roku użytkowania.

Podobnie koła wykonywano w XVI w na Rusi, o czym pisze w swojej Roxolanii Klonowic:

Gdy łamliwy dąb zmięknie w ciepłej wodzie, daje się
na rozmaite sposoby obrabiać;
na obręcze dębinę w pełne koła zaginają -
tak wieśniacy wozy budują .

Co ciekawe obecnie gięte koła do wozów wytwarzają np. Amisze. Niestety nie wiem czy technologię zabrali ze sobą z Europy, czy zaadoptowali ją później.

Rafał Szwelicki

*W oryg. Loth - waga/masa, więc dosłownie żadnej masy/wagi/ilości.

** Prawdopodobnie chodzi o wiedeńską stopę - ok 31,6 cm. Sześć takich stóp tworzyło sążeń (1,896 m).

O tym jak wykonałem maskę pszczelą.

Wszystko zaczęło się naturalnie od pszczół. Najpierw kilka książek, potem zakup ula, a na końcu pszczół. A ponieważ rekonstrukcja zawsze mnie interesowała zaczęło się kompletowanie sprzętu także w starym stylu. Ryciny przedstawiające pszczelarzy w maskach, które znalazłem w książce o dawnej hodowli pszczół, ukazują postać odwróconą i widzianą z tyłu. Ciężko jest też znaleźć w nich szczegóły konstrukcji i wykonania. Mimo to zaintrygował mnie ten temat i stwierdziłem że fajnie było by zrobić sobie takie cacko! Tylko jak...?  

Ratunku szukałem oczywiście w internecie i tam natrafiłem na filmik z lat 40-50 tych? Gdzie jakoś niemiecko szwargajacy pszczelarze posiadają maski , na których da się wypatrzeć szczegóły konstrukcji i są tożsame z opisami i rycinami.

https://www.youtube.com/watch?v=r0VT4JPDlWc&feature=youtu.be

Na filmiku wyraźnie widać, że maska składa się z owalnych obręczy z dartej deski , które są wykonane tak samo jak obręcze sit, ze sznurków pionowo przez nią przeciągniętych  i  materiału stanowiącego kaptur . Ciekawostką jest obręcz jednego z pszczelarzy wykonana z wygiętego w kółko patyka. Tak więc miałem już jakąś podstawę do rozpoczęcia pracy. Po analizie filmiku zaobserwowałem, że obręcze w masce nie są zbyt szerokie z czego wynika, że szersza obręcz jest nie potrzebna, nie wygodna i będzie ściągać kaptur pod  własnym ciężarem.

Na obręcz kupiłem drewniane sito piekarskie do przesiewania mąki o średnicy 20 cm, ale że było bardzo szerokie odciąłem 2,5 cm szerokości pasek.   Następnie nawierciłem dość gęsto w obręczy dziurki co 3-4 mm. Część nawierceń wykonałem współczesnym wiertełkiem.  Resztę, dla eksperymentu, wypaliłem grubą igłą rozgrzewaną na kuchence gazowej, stąd wokół niektórych dziurek widać opaloną ciemną obwódkę. Na końcu przeciągnąłem lnianą nitkę tworzącą siatkę przed pszczołami .

Teraz przyszła kolej na kaptur. Materiał został wycięty w kształcie trapezu: górna długość, z małym hakiem, odpowiada długości obwodu obręczy. Dolna krawędź jest po prostu szerokości kawałka materiału jaki posiadałem. Rozcięcie w dolnej części pozwoli na utworzenie się czegoś w rodzaju śliniaka z przodu i z tyłu, dzięki czemu materiał na ramionach będzie się mniej marszczył. Zewnętrzne krawędzie tak wyciętego materiału zszyłem porządnie, natomiast rozcięcie i resztę obszyłem na okrętkę. Powstały tunel doszyłem do sznurka naciągniętego na obręczy co utworzyło kaptur. Materiał wywinąłem na prawą stronę.  Na koniec dodałem trzy poprzeczne patyki, wykorzystałem patyki do szaszłyków, tak jak to mają panowie na filmiku... Choć nie wiem po co one tam są.

Podsumowując. Obręcz powoduje, że siatka odstaje od  twarzy co uniemożliwia wkłucie się w twarz żądła ewentualnej pszczoły, luźny materiał na kapturze posiada tą samą właściwość. Całość dopełnia fajeczka w zębach, oczywiście tylko do odymiania pszczół.

Maskę przetestowałem w pracy przy ulu... Żadna pszczoła nie przecisnęła się przez sznurki.

Druga  maska, którą zdecydowałem się odtworzyć, ma w sobie coś kosmicznego :)  Jeśli dobrze zinterpretowałem  rycinę to siatka wykonana jest z wikliny. Ja użyłem małego wieczka od koszyczka wiklinowego, które miałem pod ręką, musiałem jednak przerzedzić nieco sploty wikliny. No i zamiast całego stroju  wykonałem tylko kaptur.  Do  skrajnych pręcików doszyłem prostokątny materiał   z rozcięciem na dole. Nie bawiłem się w dopasowywanie długości materiału do obwodu koła , tylko zmarszczyłem materiał, zszyłem i obszyłem.  Kolejna maska pszczelarska jest gotowa.

Niestety widoczność w tej masce zostawia wiele do życzenia. Jak można się domyśleć powoduje to gruba wiklina.

 Dariusz  Brzozowski

Samostrzał - zabawka

Dziś wpis o kuszy-zabawce. Czytając „O pomnożeniu y rozkrzewieniu wszelakich pożytków” Piotra Crescentyna z 1571 r w opisie leszczyny trafiłem na bardzo ciekawą informację:

„[Z] Drzewa tego nalepsze obręczy bywają na achtele albo na fasy winne, takież samostrzały dzieciom ku krotochwili ”

Innymi słowy z leszczyny robiono samostrzały dla dzieci do zabawy. Samostrzał to dawna nazwa kuszy. Co prawda można spotkać się z opinią przeciwną. Np. na forum Arcus - Link. Postanowiłem zatem rozbudować tę krótką notkę do trochę dłuższego wpisu. Omówię w nim najpierw kwestię czy samostrzał = kusza, a następnie postaram się przedstawić jak taki wspomniany przez Crescentyna samostrzał mógł wyglądać.

Po pierwsze warto zerknąć do słowników. Wielki słownik Doroszewskiego informuje:

Rzeczywiście, tak jak wielu zauważa samostrzał mogło oznaczać pułapkę, która sama oddawała strzał do zwierzyny. Jednak to tylko jedno ze znaczeń tego słowa. Innym jest po prostu kusza. Hasło odsyła nas do Brücknera, a ten z kolei swoją opinię o tym jakoby bronią kopijników była kopia długa na 8 łokci [w oryginale jest 18 sic!], a bronią strzelców kusza opiera na „Historii jazdy polskiej” Górskiego. 

Dzieło Górskiego jest dość stare, ale autor oparł się na wielu źródłach. Jednym z podstawowych są rolle popisowe polskiej jazdy. W przykładowej, pochodzącej z roku 1471 znajdujemy strzelców (mają konie strzelcze) wyposażonych w samostrzały. Zamieszczam poniżej fragment owej rolli (s 270):

Podobnie samostrzały znajdziemy u strzelców w rotach pieszych:

[…]Anno Domini 1471[…]

Sagittarii.

Nicolaus Zathorski, samostrzał nowy a szabla.

Stanislaus Nischurowski, samostrzał nowy a szabla.

Niemiec Szczepan, samostrzał nowy a miecz.

Tomasz Nischurowski, samostrzał podzelowany a szabla.

Tomek Dwierski, samostrzał nowy a miecz. […]

Górski, Historia piechoty polskiej, s 209

Zatem widzimy że strzelcy, zarówno konni jak i piesi pod koniec XV w byli wyposażeni w samostrzały (i nie były to pułapki ;) ).  Skąd natomiast wiemy, że nie były to łuki? Po pierwsze - wskazuje na to analiza innych rolli z „Historii jazdy polskiej”. Występują w nich zapisy informujące o koniach strzelczych, których jeźdźcy mieli kusze (np. s 286), albo w wersjach łacińskich o sagittari z jeźdźcami wyposażonymi w balistae (np. s 281). Wszystko to zależało od skryby. W każdej rolli jest konsekwentnie albo samostrzał, albo kusza, albo łac. balista. Można zatem śmiało postawić znak równości pomiędzy samostrzał (czasem występuje tez forma skrócona strzał), kusza i balista. Po drugie, jakby tego było mało dodatkowe informacje podaje nam słownik Lindego:

Tu najciekawsza jest informacja o samostrzelniku, pochodząca z Zielnika Syrenniusza z 1613 r (choć trzeba zauważyc że autor pracował nad nim ponad 30 lat). Autor wyraźnie stwierdza, że łucznicy wytwarzają łuki, a samostrzelnicy – kusze. To pokazuje, że choć w czasach Syrenniusza nazwa samostrzał była już mniej popularna i raczej używano słowa kusza, to wytwórca tej broni dalej tradycyjnie był nazywany samostrzelnikiem.

Podsumowując należy stwierdzić, że opinie, iż „samostrzał nie oznaczał kuszy” są w świetle dokumentów z epoki całkowicie nieuprawnione. 

Skoro więc wiemy, iż zabawkowy samostrzał opisany przez Crescentyna to kusza, można się zastanowić jak mógłby wyglądać. Nie mam co do tego pewności, gdyż nie znam ilustracji z tego okresu, przedstawiających dzieci z takimi zabawkowymi kuszami.  Na szczęście w Muzeum miejskim w Hamburgu znajduje się kusza, określana na podstawie rozmiarów jako dziecięca i datowana na XV w. Podobną kuszę widać na załączonym rysunku kusznika. Niestety nie mam dokładnego datowania, ale wygląda na  koniec XV, początek XVI w. Może któryś z czytelników jest w stanie to lepiej wydatować?

Możliwe zatem, że samostrzał opisany przez Crescentyna miał podobną formę. Tym bardziej, że podobna broń przetrwała do XIX w w postaci kusz wielorybniczych. Znalazłem też informację, że tego typu spust zwany Zapfenschloss  (dosł. zamek czopowy/sworzniowy) znajduje się też w kuszy z XIV w z  Schweizerischen Landesmuseum w Zurichu, Inv. Nr. 6010 I - Link do repliki

Na naszym polskim rekonstrukcyjnym podwórku znalazłem z kolei wpis na blogu Bukowy Las, którego autor wykonał podobny samostrzał. Z braku lepszego materiału łuczysko wykonał z leszczyny i tym samym, przez przypadek wykonał dość dokładną rekonstrukcję zabawki opisanej przez Crescentyna ;) Link

Rafał Szwelicki

Składak wołoski

Dziś pierwsza na naszym blogu recenzja. Nie wszystko jesteśmy w stanie zrobić sami, brakuje nam w ekipie wioskowego kowala, udaliśmy się więc po pomoc do specjalisty z sąsiedniej osady – Pagancraft Workshop: https://www.facebook.com/pagancraft/ Podobno jeszcze nie zostali schrystianizowani, ale ludzie powiadali, że dobrze robią więc uznałem, że może nie taki diabeł straszny ;) Nie będzie to też klasyczna recenzja, z ocenami czy gwiazdkami (jak już to powinniśmy przyznawać cebule lub rzepy), a raczej omówienie tego co chciałem i co dostałem.

Na początek sam przedmiot, czyli składak wołoski. Do posiadania zainspirował mnie obrazek przedstawiający bułgarskich chłopów z końca XVI w. Przy pasie jednego z nich wisi mały, składany nożyk. Pan Janusz Łangowski z Navaja.pl wskazał, że tego typu noże do te pory wytwarza się na Bałkanach. Miały też dotrzeć do nas wraz z osadnictwem wołoskim i nazywane są składakami wołoskimi. W źródłach z XVII w (inwentarzach etc.) pojawiają się czasem noże wołoskie, jak również noże składane, chociaż połączenia tych terminów nie spotkałem.  Podobny do przedstawionego nóż składany jest też przypisywany do króla Stefana Batorego. Tak więc chociaż poza nożem króla brak jest 100% pewności, że taki noże były używane przez polskich chłopów lub górali to prawdopodobieństwo jest na tyle duże iż uznałem, że będzie on ciekawym dodatkiem do stroju.

Po krótkich poszukiwaniach wytwórcy, wykonania noża podjął się wspomniany Pagancraft Workshop. Kontakt był znakomity- szybki i rzeczowy. Po przesłaniu materiałów i omówieniu kwestii finansowych, szybko otrzymałem szkic – projekt do akceptacji. Następnie w toku prac dostałem zdjęcia z procesu kucia. Wspaniała sprawa. Poniżej zdjęcie z procesu kucia i porównanie ze szkicem:

Na zakończenie dostałem też zdjęcie gotowego produktu. Całość zamówienia zostało zrealizowane bardzo szybko i sprawnie. Nożyk otrzymał delikatne zdobienia. Podesłałem wytwórcy spory ich zestaw do wyboru. Są to ilustracje zdobień siedemnastowieczny cieszynek w stylu wschodnim, oraz dzieł twórców góralskich (których kultura materialna jak twierdził Reinfuss jest w swej istocie wołoska) z książki J. Kruczka „Rusznikarstwo szkoły cieszyńskiej”. Poniżej zestawienie zdobień, gdyby ktoś chciał wykorzystać takie zdobienia:

Nożyk jest zdobiony skromnie, taki miał być – prosty, raczej chłopski. Kilka zdjęć gotowego noża:

Rogowa oprawa ma ok 10 cm długości

Całość noża po rozłożeniu ma 18 cm długości

Fajny, poręczny scyzoryk, który może posłużyć nie tylko na rekonstrukcji, ale i jako narzędzie codziennego użytku J Wykonanie możecie sami ocenić. Ja jestem bardzo zadowolony zarówno z jakości produktu, ceny, terminowości jak i podejścia do klienta.

Rafał Szwelicki